Beynimize Sızan Kurnaz Parazit: Toxoplasma

Toxoplasma Gondii tek hücreli bir parazittir. Toksoplazmoz denilen bir hastalığa sebep olur. Dünyanın her yerine yayılmış olan bu parazitin, nüfusun üçte birine bulaşmış olduğu bilinmektedir.

Enfekte olan kişilerden çok az bir kısmında hastalığın belirtileri görülür çünkü sağlıklı bir insanın bağışıklık sistemi parazitle savaşmada oldukça başarılıdır. Fakat hamile kadınlar ve  AIDSli bireyler gibi bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler dikkatli olmalıdırlar çünkü bu parazit bulaştığı canlının merkezi sinir sistemine (beyin ve omuriliğe) ulaşabilmekte ve bulanık görme, gözlerde kızarıklık ve ağrı, beyin hasarı gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilmektedir.

Parazitlerin çoğu kan-beyin bariyeri denen beynimizin koruma kalkanını geçemezken, Toxoplasma Gondi bunu başarır ve beynimizin iç bölgelerine kadar ilerleyebilir. Onu bu yazının konusu yapan özelliği ise enfekte ettiği canlıların beyinlerine ulaşıp, bazı davranış değişikliklerine yol açması.

Evrimsel açıdan seçilmiş bir davranış olan kedi idrarından kaçınma sıçanlar için avcılardan, yani kedilerden korunmak adına önemlidir. Bu davranıştan hipotalamus, talamus ve amigdala gibi alt yapılardan oluşan ve kaçma-saldırma, cinsel davranış ve duygulardan sorumlu olan limbik sistem sorumludur. Sıçanların kedi idrarını kokladıklarında ventromedial ve dorsomedial hipotalamus bölgeleri gibi hipotalamusun daha orta kısımlarının aktivitesi artarken, kızgınlık dönemindeki dişi bir sıçanın idrarını kokladıklarında ise posterodorsal medial amigdalanın aktivitesinin arttığı gözlemlenmiştir. Bunun sonucu olarak sıçanlar kedi idrarının bulunduğu bölgeden kaçarlar ve erkek sıçanlar başka bir dişi sıçanın idrarının bulunduğu bölgede daha fazla zaman harcarlar.

Ancak Toxoplasma ile enfekte olmuş sıçanlar kaçmak yerine kedi idrarının etrafında daha fazla zaman harcarlar. Araştırmacılar enfekte olmuş farelerin beyinlerine baktıklarında amigdalanın ilgili bölgesindeki aktivitenin kedi idrarı ve dişi sıçan idrarına göre değişmeyip aynı kaldığını ve enfekte olmamış grupla kıyaslandığında bu kısımdaki aktivitenin artmış olduğunu gözlemliyorlar. Yani kedi idrarına beynin verdiği tepki, dişi idranına verilen tepki ile ilişkilendiriliyor. Bu kurnaz parazit limbik sistemi işgal ederek, savunma ve üreme davranışlarından sorumlu olan bölgelerin işleyişini değiştiriyor ve sonuç olarak sıçanlar kedi idrarının etrafında daha fazla zaman geçiriyorlar. Bir hipoteze göre Toxoplasma Gondii’ nin bu beyin bölgelerin işleyişini bozma mekanizması parazitin genomunda bulunan ve dopamin nörotransmiterinin öncü maddesi olan L-DOPA’yı üreten iki genden geliyor. Bu hipotezle ilgili çalışmalar hala devam etmekte.

Peki bunun Toxoplasma Gondii’ ye yararı ne oluyor? Bu parazitin eşeyli olarak üreyebildiği tek yer kedilerin bağırsak hücreleri. Kedi idrarından kaçmayan sıçanların kedilere av olma ihtimali arttığı için parazitin de kedi vücuduna geçip üreme şansı artmış oluyor.

Yazının başında da belirttiğim gibi, dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini enfekte ettiği bilinen bu parazitin insanlardaki kedi aşkının da nedenlerinden biri olabileceği düşünülüyor. Şimdilik bu durumu kesin olarak kanıtlayan bir çalışma yok, ama kim bilir, bazılarımızın bu sevimli hayvanlara bu kadar düşkün olmasının nedenlerinden biri belki de budur.

Vakti olanlar bu konuyla ilgili aşağıdaki Türkçe alt yazı seçeneği bulunan eğlenceli videoyu izleyebilirler :

Kaynaklar ve ileri okuma:

Makale Quora

Yazı Michigan State Üniversitesi

Makale PLoS One

Makale PLoS Pathogens

Kapak Görseli Kübra Çelikbaş

***

Anasayfamızdan daha fazla sinirbilim yazısına ulaşabilir, podcast ve videolarımıza erişebilirsiniz.