Karabasan: Kabusla Gerçek Arasında Bir Yerde

Karabasan nedir ve ondan nasıl kurtulabiliriz?

Bir anda uyanıyorsunuz. Karşınızda korkunç bir canavar var. Giderek size yaklaşıyor. Üstünüze üstünüze geliyor. Kaçmak istiyorsunuz. Ama kaçamazsınız. Tüm vücudunuz felç olmuş durumda. Bağırmak istiyorsunuz. Hayır, o da mümkün değil. Boğulur gibi oluyorsunuz.

Asla kurtulamayacaksınız!

Derken uyanıyorsunuz. Berbat bir uyanma şekli, ama en azından hayattasınız ve canavar bir hayalden başka bir şey değilmiş. Yine de vücudunuz kaskatı ve korku içindesiniz.

Nedir bu?

Evet, karabasandan bahsediyoruz. Karabasan uykunun en korkunç ve garip olaylarından biri.

Peki karabasan nedir?

Sinirbilim karabasanı nasıl açıklıyor?

Uyku biliminin karabasana bir çözümü var mı?

Karabasan yaygın görülen bir uyku fenomeni. İnsanların yaklaşık yüzde 10’u karabasan deneyimlediğini söylüyor. Karabasan İngilizce literatürde sleep paralysis, yani “uyku felci” olarak geçiyor.

Memelilerde uyku iki parçadan oluşur: Non-REM ve REM uyku dönemleri. Bu iki dönem birbiri ardına gelir ve yaklaşık 90 dakika sürer. 6-8 saatlik normal bir uyku süresince 4-6 uyku döngüsü gerçekleşir.

Non-REM uykusu sakin bir uykudur: Kalp atışlarınız azalmış ve beyin dalgalarınız yavaşlamıştır. Ancak non-REM uykusu bitip REM uyku dönemine girdiğinizde heyecan başlar. REM uykusu canlı rüyaların görüldüğü, kalp atış hızının arttığı, beyin dalgalarımızın adeta uyanıkmışız gibi hızlandığı bir dönemdir.

Canlı rüyaların görüldüğü REM uykusu, insanlar için tehlikeli bir durum haline gelebilir. Çünkü canlı rüyalar demek, bu rüyalar boyunca vücudumuzun sürekli hareket halinde olması demek. İşte bu tehlikeli durumu önlemek ve biz bilinçsiz haldeyken yaşanabilecek yaralanmaları engellemek için beynimiz bir hile yapar:

Vücudumuzdaki neredeyse tüm istemli kasların çalışmasını bloke eder, bu sayede elimizi/kolumuzu/kafamızı/gövdemizi bir yerlere çarparak yaralanmamızı önler. Bu dönemde sadece durdurulması mümkün olmayan kaslar, örneğin solunum kaslarımız çalışır. Beynimiz bu büyük kas felcini pons ve ventromedial medulla ismini verdiğimiz beyin bölgeleri aracılığıyla omuriliğimize gönderdiği GABA ve glisin nörotransmitterleri sayesinde sağlar.

Karabasan Ne Zaman Görülür?

Bazen REM uykusu tam olarak bitmeden uyanırsınız. Bu durumda gerçekten uyanıksınızdır ve çevrenizdekileri algılayabilirsiniz. Ancak kaslarınız hala REM uykusundaymış gibi felçli durumdadır ve hareket edemezsiniz. Öte yandan beyniniz hala REM’in etkisi altında olduğu için rüya benzeri halüsinasyonlar görmeye devam edersiniz. İşte yattığınız odanın diğer ucunda gördüğünüz kimliği belirsiz korkunç insanlar, gölgeler ya da canavarlar bu halüsinasyonlardır. Bu noktada korkudan bağırmaya çalışabilirsiniz, ancak kaslarınızın çoğu gibi ses tellerinizi hareket ettirenler de felçli ya da yarı felçli durumdadır. Bu nedenle çoğunlukla çığlık atmayı başaramasanız da tam olarak uyandığınızda boğazınızdaki garip tahrişi fark edebilirsiniz.

Bu halüsinasyonların sebepleri arasında vücuttaki alıcı ve verici (afferent ve efferent) sinir sistemleri ile ayna nöron sisteminin çalışmasındaki geçiş düzensizlikleri de var. Tamamen uyanmanızla birlikte bu sistemlerdeki geçiş düzensizlikleri kaybolur ve siz de bu halüsinasyonları artık görmezsiniz.

Böyle bir uyanışla başlayan bir gün güzel geçer mi bilinmez, yine de: Günaydın!

Karabasan Görmeyi Nasıl Önleyebilirim?

Karabasan görmemek için yapmanız gereken en önemli şey “uyku kalitenizi” artırmak. Günde 6-8 saatten kısa bir uyku hem sağlığınız açısından kötü, hem de karabasan görme riskinizi artırabilir. Yeterli uykuyu aldığınızdan emin olun. Psikiyatrik hastalıklar karabasan görme sıklığını artırabilir ve bazı antidepresanların artmış karabasan görme durumunda ise yarayabildikleri biliniyor.

Sıklıkla karabasan görüyorsanız bir nörolog ya da psikiyatrla görüşmenizde fayda olabilir. Uyku, sağlığınızın çok önemli bir parçası; ihmal etmeyin.

İyi uykular…

NöroBlog’u Patreon üzerinden desteklemek için: patreon.com/NoroBlog


Kaynaklar ve ileri okuma:

Makale Brain Facts

Makale WebMD

Makale/Video Brain Facts

Görsel Freepik


 

NöroBlog Podcast 26. Bölüm: Uyku

Anasayfamızdan daha fazla sinirbilim yazısına ulaşabilir, bize NöroBlog Podcast ya da NöroBlog YouTube kanalı üzerinden de erişebilirsiniz.