Renk Değiştiren Ahtapot Gerçekten Rüya mı Görüyor?

Rüya görürken renk değiştiren ahtapot Heidi videosunu izlediniz mi? Renk değişiminin nedeni ahtapotun rüya görmesi mi? Ahtapotlar rüya görebilirler mi?

Hayvanlar hem fiziksel özellikleri hem de davranışlarıyla bilimin merak konusu olmayı sürdürüyor. Aralarından bazıları da toplumun ilgi odağına yerleşmeyi başarıyor. Bunlardan sonuncusu: “Rüya görürken renk değiştiren ahtapot: Heidi”

2 Ekim 2019 tarihinde bilim dergisi Nature, “Octopus Dreaming” başlığıyla bir video yayınladı. Kayıtta Heidi isimli ahtapotun renkli çevresel uyarana maruz kalmadan, uyku halindeyken hareket ettiğini, aynı zamanda da renk değiştirdiğini görüyoruz.

Gözlemciler, bu durumu Heidi’nin rüya görüyor olmasıyla ilişkilendirdi.

Peki Heidi’nin rüya gördüğünü düşündüren neydi?

Bir ahtapotun rüya görüp görmediğini nasıl bilebiliriz?

Ahtapot Heidi’nin uyku esnasında hareket etmeye ve renk değiştirmeye başladığı süreçteki elektrofizyolojik kayıtları (EEG) insanların rüya gördüğü REM uykusu sırasındaki elektrofizyolojik kayıtları ile benzerlik gösteriyordu, yani dikensi örüntüler gözlemlenebildi. Bu dikensi örüntüleri renk değişimi ile birlikte yorumlayan gözlemciler Heidi’nin uyuduğunu ve uykunun rüya görülen safhasını yaşadığını belirterek rüya görüyor olabileceği tahminini dile getirdi.

Evet, bu bir tahmindi sadece. Ancak videonun başlığının ve sunuş biçiminin de etkisiyle bu tahmin yeni kanıtlanmış bilimsel bir gerçek sanıldı. Ahtapot Heidi tüm dünyada “rüya gören ahtapot” olarak yayıldı ve sosyal medyada binlerce kez paylaşıldı.

Dürüst olmak gerekirse Heidi’nin rüya gördüğüne dair elimizde yeterli miktarda kanıt yok, hatta rüya görmüyor olabileceğini düşündüren başka bilgiler var.

Ahtapot Heidi Neden Rüya Görmüyor Olabilir?

İlk olarak; ahtapot ve mürekkep balığı gibi deniz canlıları, yüzeylerinde bulundukları ortamdan kendilerine yansıyan ışığın frekansını algılayan opsin proteinlerine sahiptirler.  Bu proteinler çevredeki cisimlerin yansıttığı ışık frekansını algılar ve canlılar buna göre renk değiştirir. Yani bir ahtapotun renk değişimi öncelikli olarak zihinsel bir süreç değil, etrafından gelen fiziksel uyaranların başlattığı bir süreçtir. Fiziksel uyaran almadan, yani opsin proteinleri kullanılmadan ahtapotların nasıl ve neden renk değiştirdiği bilimsel olarak belirsizliğini koruyor. Bu durum rüya görmekle ilgili olabileceği gibi, uyku esnasındaki olağan durumda sinir sisteminin kendini yeniden düzenlemesi ile ilgili bir durum da olabilir.

Rüya görme durumunu kanıtlanmış bir gerçekten bilimsel bir iddiaya/tahmine dönüştüren ikinci nedense, ahtapotların bu eşzamanlı hareketlenme ve renk değişimi durumunu uyku süresince ortalama her 15-20 dakikada bir yapıyor olması. Rüya, bu durumun aksine uykunun ritmik değil spontane bir sürecidir. İnsanlarda ve rüya gördüğünü tahmin ettiğimiz diğer memelilerde rüyalar böyle şaşmaz ritimlerle görülmezler, rasgeledirler.

Üçüncü bir sebep, beyinde gözlemlenen örüntülerin bir başka canlı türünde de farklı bir aktivite sırasında tespit edilmiş olması. Nöroetolog Dr. Daniel Margoliash’in çalışmalarına göre bazı kuş türlerinin de uyku kayıtları insanın REM uyku kayıtları ile benzerlik gösteriyor; ancak buna benzer elektrofizyolojik örüntüler kuşlarda rüya görmedikleri zamanlarda, örneğin öterken de görülebiliyor. Yani ahtapot beyninde insanların rüya gördüğü dönemdekine benzer elektrofizyolojik kayıtlar gözlenmesi, ahtapotların o sırada illa rüya gördüğü anlamına gelmiyor.

Elimizdeki tüm bilgileri birlikte değerlendirdiğimizde, ahtapotların (ya da ahtapot Heidi’nin) rüya gördüğünü iddia etmek için daha fazla bilimsel veriye ihtiyacımız var. Bilimsel bilgiyi gerçeğe uygun şekilde aktarmanın sorumluluğu gereği, Heidi için “rüya göre ahtapot” yerine “rüya gördüğü düşünülen ahtapot” ifadesini kullanmak doğru olur.

Yazan: Elif Bilge Uysal
Düzenleyenler: Eris İnal / Onur Arpat

NöroBlog’u Patreon üzerinden desteklemek için: patreon.com/NoroBlog

Kaynaklar ve ileri okuma:

Haber New York Times

Görsel PBS

Sleep, learning and birdsong

The opsins

Eye-independent, light-activated chromatophore expansion (LACE) and expression of phototransduction genes in the skin of Octopus bimaculoides

Photoreverse Reaction Dynamics of Octopus Rhodopsin